“Bu cihana gelmedin maşuk ile bir idüm
Kulhuvallah şifatlu bir bî-nişan nur idüm”
Yunus Emre
Bir devirmiş çocukluğum, bir zamanlar çocuk olduğunu anımsak bir devirmiş...
“Develer tellal iken, pireler berber iken, ben babamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken...” Buğulu, uzak, ninnili bir sestir, duyulur ara sıra; şekerrenk bir ses. Fakat insan nasıl sallayabilir babasının beşiğini... Bir devir, dönüş mü gerekiyor acaba, zamanda geriye giderek tekrar başlangıca dönüş. Ninninin, daha el kadar bebeyken duyduğumuz dizeleri bile bunu imliyor demek. Zamanın içinde çiçeklenip geriye dönüşü insan evladının. Günümüzün çok moda deyişi var, sevimsiz de üstelik, moda olan her şey gibi içi hemen boşaltılan: Akışta kal, diyorlar. Kolay bir şey, hemen öğrenilecek bir şeymiş gibi... İnsan doğar doğmaz aktığı asıl sonsuz nehirden –akıştan– ayrılarak, başka bir akışın –nehrin– içine, dünya zamanına giriyor. İyi ki bu ninniler var. Var da sonsuz evrensel ve dönüşlü zamandan bilgileri işliyor çocuk zihnimize.
Çocuktum ve Feriköy’de aşağı mahallelerdeki evimizde, sadece misafir geldiği zaman açtığımız bir salon vardı. Ama ben gizlice girerdim arada derede, kimi erken sabahlarda, kimi geceleri, herkes uyuduktan sonra. Salonun kapısının da tam üzerinde, tahta çerçeve içinde, olması gerektiğinden küçük, neredeyse tüm dünyadan saklanmaya çalışan, küçük olabilmenin ne zor olduğunu anlatırcasına duran bir resim, hiç unutmuyorum.
Gizlice girerdim salona dedim ya, yazdığım ilk şiiri bu kahverengi kadife koltuklu, gül ağacından masalı, bizim sınıfımızdan insanlara göre şık perdeli, evimiz gayet orta halli olsa da bir parça daha iyi döşenmiş odada, halının üzerine uzanarak yazmıştım. Masaya bir sınıf bilgisi olarak dokunmaya korkmayı anlatmıyorum bile.
Neden halının üzerine uzanırdım peki, sadece masaya dokunmamak için mi? Bunun bir diğer sebebini yıllar sonra fark ettim. Kapının üzerinde, yukarıda söz açtığım o resimdeki zat (o yaşımda zat kelimesini kimden duydum da kullandıydım), o kutlu kişi, yanında bir geyik ve aslanla bana bakardı çünkü. O bakış, birinin bana böyle “güzel” baktığı hissi, iyi geliyordu. Kim olduğunu, nereden gelip hangi uzak zamandan bana baktığını bilmiyordum. Anlamlar çok sonra görünür. Henüz on beşinde o genç çocuğun bunlardan haberi yoktu. Ana akıştan aklımızda kalmış derin sezgiler sadece... Platon, bilmek yok, hatırlamak var demeye getiriyordu ya, onun gibi bir şey.

Aslanla geyik ya da ceylan, ne anlatır? Çok derin manasının yanında bir yerde de güçlüyü zayıfa kurban etmemeyi (aslanı kediye boğduran felek diyen türkü kulağımda), zıtlıkları uzlaştırmayı, farklılıkların bir arada oluşunu... Daha belirgin anlamsa bana göre zıt olanların bir arada oluşuydu, zıtların birliği diyecektim sonralara buna... Attilâ İlhan’ın “Diyalektik Gazel” adlı şiirini okumuştum çünkü; Maçka’da Demokrasi Parkı yeni yapılıyor daha. Parkın kafesinde bir kızla buluşuyorum hep. O gidince de camların arkasına sığınıp diyalektik çalışıyorum... Seneler devrilip gidiyor, lise bitmek üzere.
O zatın bakışını unutmamışım fakat. Bir yandan da başka bakışlar edinmişim kendime; üniversitede artık devrimcilerleydim. Okulda arkadaşlar, eylemler var. Yolun burasına gelene dek Nâzım Hikmet okumuşum, hatmetmişim defalarca; aynı Nâzım’ın Engels’i okuduğu gibi, günde kaç kez kim bilir. Fakat yine de kafama yatmayan şeyler var. Nâzım bir Mevlevi torunu, kendi de bu işleri çok iyi bilir, çocukluğuna sinmiş nice şey var. Ağa Camisi için bile şiir yazmıştır. Fakat sonra devrimler, bunca mücadele, çetin maceralar değişen hayat görüşü. Yine de sonuna geldiğinde, son şiirlerinden Saman Sarısı’nda, Abidin ile Celalettin’den konuşurken geri “dönüyor”. Kimdir bu Celalettin? Mevlana’dan söz etmektedir: “Çekirdekteki yapıdan konuşuyoruz Abidin ile” diyor. Çekirdekteki yapıyı Celalettin üzerinden ele alışı şiirimizde hiçbir zaman yeteri kadar incelenmedi; gerçi ne yeteri kadar incelendi bilemiyorum. “Meydanda fır dönen Celalettin’den” söz ediyor sonra. Ne güzel sözler bunlar fakat ne demek. “Uçsuz bucaksız hızın renkleri” diyor Nâzım, “Ve Matis bir manavdır, Kozmos yemişleri satar” diyor. Matis diye yazıyor Nâzım bu arada, Türkçeleştirerek... Anlamı nedir peki bunların? Kozmos yemişleri, dönmek, hızın rengi, çekirdek... Ben de geriye dönerek Feriköy’deki eve, salona, kapının üzerindeki resme, içimde bir yerlerde yeniden bakıyorum hep.
Maleviç de Ekim Devrimi’nden sonra yaptığı, boş siyah kareden ibaret o ilk resminin, bir küçük odada sergileneceği vakit, girişin tam karşısındaki duvara, sağ köşeye asılmasını istemişti. Sağ tarafın bir anlamı var, yücelik, tanrısallık vurgusu; köşenin de anlamı var: Ruslarda evin o köşesinde hep İsa peygamberin resmi durdu yüz yıllarca. Maleviç böylece, bu bir boşluk arkadaşlar, siyah bir karanlık, zira artık İsa’yı yürürlükten kaldırdık, devri geçti, yeni bir dünya kuruluyor diyordur.

Üç oldu imdi: Dönüş dedik, zıtlık dedik, boşluk dedik bir de...
Kapının üzerindeki resimden bana bakan kutlu kişinin kim olduğunu bilerek yazmadım buraya kadar. Hacı Bektaş-ı Veli’den söz ettiğim anlaşılmıştır. Kapılara, duvarlara pirlerin, zatların resimleri neden asılır? Her daim bizim dünyamıza baksın, oradan geyiği ve aslanıyla yol olsun diye. Yunus, Hz. Ali, Hacı Bektaş, Mevlana; Hıristiyanlıkta da azizlerin resmi konulur ev içlerine. Bir güç verdiği, ruh kattığı düşünülür.
Babam cuma vakitleri, bayram sabahları bize hep Sünni - Hanefi olduğumuzu söyler dururdu. Nereden bilirdi bu işleri? Çok tahsili olmamış, İstanbul çocuğu bir araba tamircisi. Beşiktaş’tan midye çıkarmış, sırtlarda top oynamış, eh hafifmeşrep serserilik etmiş bir adamdı rahmetli. Böyle taraklarda bezi olan bir çevresi de yoktu. Demek gizliden ilgi duyuyordu. Daima bayram namazlarına götürdü beni. Sanırım o gittikten sonra da otuzların başına kadar düzenli takip ettim...
Gel gör ki duvarın üzerindeki resmin asıl kaynağı, aslında rahmetli anneannemin eviymiş, sonradan öğrendim (birçok öğrenme sonradandır). Üniversite yıllarımın büyük çoğunluğunu geçirdiğim mekândı anneannemin evi. Salonun hemen yanında sandık odası vardı. Yıllar sonra bir gün, kızımı bayram günü elini öpsün diye anneanneme ziyarete götürdüğümde hep birlikte o odaya girdik, eski eşyayı karıştırdık, merak ediyordum.
Ansızın, dolapta bir taş fark ettim. Süt beyazlığı nasıl çarpıcı, içinde tatlı çizgiler halinde griler, ara göller, sıra ırmaklar gibi gezinmekte. Ne bu yahu, muska falan mı, diye sormuştum. Büyük dedenin, demişti. İyi de anneanne, nedir yani, ne işe yarar? Teslim taşı yahu more, bilmiyor musun diye cevaplamıştı. Benim ana baba tarafım tümden Arnavut göçmenidir. Çabuk coşan insanlar, çabuk kızan. Kalbi dilinde insanlar. Nasıl bilmiyorsun bunun ne olduğunu gibisinden şaşırmıştı kadıncağız. Bilmiyordum, bilmek, merak etmeden gerçekleşmez ki! Eh evladım, deden de, dedenin babası da Bektaşi idi diye anlatmıştı tatlı tatlı. Dedem? Bektaşi? İlk kez duyuyor, bu kez merak ediyordum.
Bu bilgi on yıl önce yepyeni, bambaşka bir kapı açtı bana. Bektaşi... Sanırım benim de “dönüş” yolculuğum tüm bunların bir araya gelmesiyle başlar. Odysseus da öyle değil mi? Tarihin bu ilk en büyük ve ünlü sıradan insan hikâyesi, bir eve dönüşü anlatır. Sonuçta bir yolculuktur (bütün edebiyat öyledir aslında). Demek ki en büyük yolculuklar ya da asıl yolculuklar eve dönerken yaşanır. Bu taşı, demişti anneannem, sahibi artık yaşamadığı için yerine, dergâha geri götürmemiz gerek. Bir an bu yolculuğa çıkmayı düşündüm fakat o sıralar solculuğuma yakıştıramadım herhalde. Kafamda böyle bir ayrım varmış demek. Aşıldı gitti neyse ki sonra o duvarlar... Birinin üstyapı, ötekinin altyapı meselesi olduğunu çözüp rahatladım. Yoksa bizim memleketin aydınında hırgür bitmez; Itri dinleyen sağcı, Mahler dinleyen solcu sayılır; Goethe okuyan solcu, Mevlana okuyan sağcı... Neyse ki bu taşınmaz yüklerden çabuk kurtuldu fakir. Ama yine de dedemin teslim taşını dergâha annem götürdü...
Fakat aklımda taş, taştaki on iki uç kaldı. Taşın süt beyazı kaldı. O kozmos yemişleri kaldı bende. Resim salondan bana bakıyordu durmaksızın. Derken bir Yunus divanı geçti elime. Aristoteles, kendi kıyıcı mantığıyla sen sensin, ben de benim dese bile Yunus, “beni bende demen” diye sızlıyordu yüzyıllar evvelinden. Suydu sızıyı gideren, su da sızlıyordu: “Bir ben vardır ben de benden içeru.” Odun taşıyordu. Yunus... “Tenim ortaya açıla, yakasız gömlek biçile...” Çarpıyor, dokunuyordu. Nâmık Kemal, bu ne biçim şiirler diye kenara bırakmış mıydı cidden divanı, mümkün müydü? Demek başka bir ufku tartışmalıydım kendimce.
Taş aklımda kalmıştı. Onca gidip gelmişim fakat Şeyh Galib’in sonsuz uykusuna Beyoğlu’nda daldığını bilmiyordum. Keşfediyordum. Ardından tabii Esrar Dede. Sonra Dîvân-ı Kebîr... Ama en önemlisi yine halkın içinden çıkacak. Dört ciltlik kocaman bir Bektaşi şiir antolojisi buldum sahafın birinde. Âşıklarla doluyor odamın içi. Saz şairlerine âşık denilmesindeki tuhaf anlam. Âşık Gufrani’nin bir şiiri aklımı başımdan alıyor (aklım da başımdan gitmeye pek meraklı zaten).
Bunu yazmak zorundayım, Gufrani babamız, 1864 yılında Konya Karaman’a bağlı Şarkışla Köyü’nde doğmuş. Karaman’da Kale İlkokulu’nun olduğu yerde o vakitler Hacı İshak Medresesi var, orada ders görmüş. Sonra almış sazı eline, alış o alış, bırakmamış. 1926’da terk-i dünya... İbn-ül Emin Mahmut Kemal böyle anıyor. Üstelik tüm ömrünü doğduğu bölgede geçirmiş, hiç ayrılmadan oralardan sürdürmüş büyük seyranı. Bakalım hele şiire! Benim için eşik olmuştur, dedim ya, yazmak zorundayım:
“Katre idim ummanlara karıştım / Kaç bulandım, kaç duruldum kim bilir? / Devre edip âlemleri dolaştım / Bir sanata kaç sarıldım kim bilir?”
Oldukça klasik başlangıç. Damla-deniz ilişkisi bu tür şiirin en bilinen metaforu. Kadim Doğu’da çok sık dile getirilir. De- niz, damladan küçücük de olsa iz, damlaysa denizden muhak- kak masmavi uğultular barındırır. “Seyir var seyir içinde...” Çaresiz. Damlayken denizleri dolaştığı aralardan birinde de üstat bir soluklanmak üzere devre edip âlemleri dolaşmış, öyle diyor. Sadece bir tek evren ya da dünya olmadığı, her şeyin çokluğu ve sınırsızlığı söze yansıyor. İnsan da onlar arasında sonsuzlukta tabii.
“Bulut olup ağdığımı bilirim / Boran ile yağdığımı bilirim, / Alt(ı) anadan doğduğumu bilirim, Kaç ebeden kaç soruldum kim bilir?”
Muazzam. Doğduklarımdan, diyor Gufrani baba, sadece altısı kalmış aklımda, gerçi ebelerimden sormalı, diyor; onlar sürekli benim doğduğumu hatırlayacaklar mı bakalım... Ha tabii, diyor, arada bulut oldum yükseldim, geri çekildim, arada boran olarak tekrar geri döndüm demeye getiriyor. Geliş, akış, dönüş.
“Kaç kez gani oldum, kaç kere fakir, / Kaç kez altın oldum, kaç kere bakır, / Bilmem ki kaç kâtip ismimi okur? / Kaç defterde kaç dürüldüm kim bilir?”
Hayattaki her sıfat birbirine dönüşebilir. Dünya kadar malın olsa ne fayda, bir depreme baktığını çok yakın zamanda öğrendik. Her şey değişken. Çok önemli dizeler. Maddenin dönüşümünden de söz ettiğini görelim, altın bakıra, bakır da altına gidiyor. Başka bir yandan bakarak simya ilminden dem vurduğunu söylemek de mümkün... Gittikçe Yunus’un “Ölümden ne korkarsın, korkma ebedi varsın” söyleyişine dek gidiyor baş dönmesi.
“Bazı nebat oldum toprakta sürdüm, / Bilmem kaç atanın sulbünde durdum, / Kaç defa Cennet-i alâya girdim? / Cehenneme kaç sürüldüm kim bilir?”
Bu kez aynı dönüşü yani devredişi (yazıma da bir devirmiş diye boşa başlamadım, dikkat isterim) doğada görüyoruz. Bitkiden insana doğru bir eğri, bir tekamül... Bitki de oldum diyor, atalarımın tohumunda da durdum. İnsanoğlunun da tohum olduğu gerçeğini yüzümüze vurmak istemiş gibi. Sulb’ün bir anlamı da tohum. Son iki dize daha da enteresan, madem birçok insan olarak dolaştım şu yeryüzünü (Konya’dan hiç çıkmamıştır oysa), arada cennete, cehenneme de girmiş olabilirim diye not düşüyor. Belirsizliğin ilke haline döndüğü bir kuantum evrenine doğru giriyoruz babayla bir.
“Kaç kez alet oldum elde bakıldım, / Semadan kaç kere indim, çekildim, / Balçık olup kerpiç kerpiç döküldüm, / Kaç bozuldum, kaç kuruldum kim bilir?”
İkinci dizede İsa göndermesi mi var, bana mı öyle geldi? Sonra sadece bitki, nebat, insan olmadım ki bu devredişlerde diyor Gufrani. Bazen alet oldum, bazen balçık diyor. Shakespeare babanın sözlerini okusaydı acaba, Hamlet’in sonunda yazdığı, o güzel bedenin bir gün çamur olacak yollu dizelerini bir Anadolulunun da fark ettiğini görecekti. Çok özgün bir buluş olduğunu söyleyemeyiz ama çokça engin bir yan içeriyor. Sonsuzluk, ölümsüzlük, çürüme ve sonunda dönüş. “Dünyayı dolaştım hep kara batak, / Görmedim bir karar, bilmedim durak, Üstümü kaç örttü bu kara toprak, / Kaç serildim, kaç dirildim kim bilir?”
Buradayız. Bunca doğup birikenin, bir o kadar da ölmesi gerekmez mi, şair de bunu doğruluyor. Yaşam, bize sorulmadan çağrılıp getirildiğimiz bir akış. Sürekli içinde devinip duruyoruz, kopup ana akıştan, durmadan buraya çıkıyor yolumuz, tekrar gidiyor, tekrar geliyor, tekrar gidiyor, tekrar geliyoruz. (Adına ney derler o kederli kamışın da tüm derdi bu değil mi, toprağından, sonsuzluğundan koparılmıştır, sendeki ilahi nefesi verirsin, acıyla iniler...)
Buradan artık panta rei’ye geçilebiliriz. Konya’nın geniş ovalarından Toroslara doğru ineriz. Ah bak, ileride deniz görünecek, sakın şaşırma. Canım Ege, uygarlıklar yatağı, şiirler anası! Aydın, Söke civarlarına uzanalım. İşte, orada bizim Efesli Herakleitos. Artemis Tapınağı’nın önünde uzanmış, büyülü sözlerinden söylüyor kırık taşlara. Gufrani baba da bu sözlerden birini duymuş olmalı. Nasıl duyacak, nereden diye düşünme hiç. Şairler on sekiz bin âlemin sesini duymaya malik kutlu kişiler zira. Fakat nasıl bir cümle bu. Panta rei. Yani her şey akar. Sürekli dünyayı dolaştım, hep karanlık diyordu Gufrani (kara batak, kara toprak). Bu dolaşmalar sırasında defalarca ölüp dirildim. Yunus, Herakleitos, Gufrani, panta rei...
Şiirin son kıtasını da geçeyim: “Gufrani’yim tarikatım boş değil, / İyi bil ki kara bağrım taş değil, Felek ile hiç hatırım hoş değil, / Kaç barıştım, kaç darıldım kim bilir?”
Final iddiasız olmakla birlikte tüm söylediklerini toparlaması açısından gerekli. İnsanoğlunun içindeki diyalektik yanı saptıyor. Kaç kez küser, tekrar barışırız felekle, artıyla eksiyi hep yaşatırız içimizde.
Dedemin taşını ait olduğu yere götüremesem de Gufrani’ nin “tarikatını” kavramaya başlıyordum. “Anlatılanlar senin hi kâyen di” Anadolu, şu bizim koca coğrafya. Sonra bana bir romanın izleri göründü rüyamda. Bende öyle olur. Bazı şeyler, yazmadan önce rüyalarıma girer. Birtakım sahneler durmadan uyandırıyordu uykumdan. Sıfır’ı yazmaya başladım. Tamamladığım son romandır. O zaman lise yıllarımdan beri dönmediğim o muhteşem adama uğramam gerekti: Halikarnas Balıkçısı’nın kitapları indirildi yeniden raftan.
Sıfır, çok karışık bir kitap. Yazması yedi yıl sürdü. Attilâ İlhan Roman Ödülü’ne layık görüldü. İçinde dört erkeğin kendilerini erkek olarak inşa etme macerası var. Bu erkeklerden birisi de Herakleitos zamanında Efes’te yaşayan zavallı biri. Bir de babası 12 Eylül’de gözaltında kaybedildiği için imam amcasının yanında yaşamak zorunda kalan, yeni hayatında gittikçe dinle dinsizlik arasında gezinen, kayıp bir tarikata giren ve böylece gittikçe kendi içindeki “devri” bulan Reşat adlı bir genç adam... Dedim ya, mevzusu çok uzun. Ben yazımı ilgilendiren kısma değineceğim, merak eden kitabı alır okur. Devir demiştim, daima bir yuvarlağı çağrıştıran bir kelime. Sıfır sayısının da bir yuvarlak olduğuna ve başının sonuyla birleştiğine dikkat edelim. (En az altı anadan doğmak için de ancak en az beş kez ölüp altıncı atanın sulbüne yerleşmek gerekmez mi!)
Herakleitos ve Efes Artemis Tapınağı’na dönünce ister istemez Halikarnas Balıkçısı demiştim. Balıkçı’nın muazzam Diyonizyak algılayışıyla o zaman karşılaştım. Lisedeyken anlamamıştım bu hali. Şimdi biliyorum. Burada kimseye sanat tarihi dersi verecek değilim, şair olarak beni aşar zaten bu iş. En iyi bildiğim şey haddimdir. Fakat söylenmesi gerek. Çok genel kapsamıyla bakarsak iki tür sanatçılık, hatta yaşama algısı bulunur. Bunlardan biri Diyonizyak, öteki de Apollonyen algıdır. Dionysos gibi olan ve Apollon gibi olan.
Dionysos malum buralı, bizden bir tanrı. Di, iki anlamına geliyor, iki kez doğduğu için. Babası Zeus, bunu, başının belası karısından kaçırmak için birlikte olduğu diğer kadının rahminden çekip alıyor, böylece bir kere doğuyor; sonra dizine dikiyor, orada saklıyor, vakti gelince oradan bir daha doğuyor çocuk (“altı anadan doğduğumu”). Böylece iki kez doğmuştur. Adının içindeki nys sesi; babası, doğan çocuğu Nisa Dağı’na götürdüğü için. Orada da on iki kişilik bir koruyucular grubuna emanet edilir Dionysos. Bizim bütün on iki havari, on iki imam meselesinin ilk doğuş yerleri buralar, dikkat isterim. Apollonyen ise, Tanrı Apollon gibi, analitik, matematik, mimari, akla yaslanan bir düşünme tarzının doğuşu. Uzaya çıkan ilk mekiğin adının Apollon olması boşa değil. Bilinen en meşhur geminin Odysseus’unki, uzaya çıkan ilk mekiğin de gemi adıyla anılması da tesadüf olmasa gerek!
Uzatmayayım. Bektaşilik ve dönüş üzerine bunca düşündüğüm sıralar (erenler ölünce kalanlar devri daim olsun der) bütün bunlar gelip Halikarnas Balıkçısı’nda birleşiyordu. Balıkçı’nın her zamanki güzel sesi yıllar sonra beni yeniden bulmuştu: “Merhaba!” Ne çok sever merhaba demeyi. Kitabın adı da Merhaba Anadolu idi zaten... Balıkçı’ya göre Bektaşiler, Ahiler ve Abdallar, Anadolu’da yeniçeri teşkilatına, efelere ve zeybeklere öylesine karışmıştı ki hangisinin nerede bitip nerede başladığını bilmek zordu. Âşık Paşa, Oğuz Türklerini dört kola ayırır. Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-i Rum, Abdalan-i Rum, Baciyan-i Rum. Rum kelimesinin işi uzun, ona burada girilmez; Mevlana’daki Rumi’ye, Roma’ya kadar gideriz. İşte Gaziyan-ı Rumlar, bildiğimiz efeler, zeybekler ve onların kızanları. Tümüne İyonya’da İbakki denilir diye not etmiş Balıkçı. İbakki, Şarap Tanrısı Dionysos yani (Bacchus–Baküs) Bakko’nun tayfası demek. MÖ beşinci yüzyılda yaşamış olan Herodot, zeybeklerden İbakki diye bahsetmekte. Bu İbakkiler Batı Anadolu’da bir tür kardeşlik derneği.
Balıkçı burada bal damlayan Türkçesiyle öyle bağlantılar kurar ki şaşılası. Zeybeğin omzuna koyduğu hayvan postunun daha sonra sema edenleri izleyen dedenin, üstünde oturduğu post olmasına kadar getirir işi. Şeyhlerin adının postnişin olmasını düşün.
Zeybek dansında ellerin hareketine dikkat çeker. Bu el hareketleri, membaından üzümü toplayan ellerin hareketiyle aynıdır. Sonra ayak hareketlerine bakmamızı ister. Ellerin topladığı üzümler yere bırakılmış, ayaklar altında ezilmektedir. Toplarlar, biriktirip ezer, şarap yaparlar. Yani Dionysos’un bizlere armağan ettiği içecek. İnsanlarda tek sıcak kanun, öpücüklerden insan, üzümden şarap yapmalarıdır, demişti Eluard. İster harmandalı ister Köşkdereli, Ödemiş veya Denizli zeybeği olsun, bu üzüm toplama-ezme figürü hiçbir zeybek dansında değişmez. Bu işler nasıl işler? Bu işler çok acayip bir işler.
Dansın tamamlanan her bölümünde müzik durur durmaz güzel sesli zeybek durup bir hava çeker. Bir nida, ardından da bir mâni. Bu hava çekişleri (Bektaşilerde buna nefes deriz) Bakkos ve Diyonizyak dansları arasında söylenen dithyrambos’lardan gelir. Nedir anlamı bu kelimenin? Dionysos’un onuruna söylenen ve dans edilen ilahiler. Nietzsche’nin de dithyrambos’ları vardır, biliniyor mu acaba günümüz okurları tarafından?
Balıkçı devam ediyor: Dithyramboslar okunup bitirilince ya da dans sonrasında, dervişler iya ya da iha diye bir nida patlatır. Bakkos’u kutsayanların Tanrı’yı çağırmak için söyle dikleri Evohe kelimesinin kısaltılmışı bu. Yehova’ya sessel olarak benzediğine dikkat ediliyor mu? Bu bağırma işini Euripides, Bakhalar adlı oyununda da anlatıyor, belgesi de var, yalan değil. Şu bundan, bu şundan geliyor diye bir kesinliği belgeliyor değilim tabii! Yanlış anlaşılmasın. Fakat beni sürekli dönüşün, her yerde karşıma çıkan benzerlikleri ilgilendiriyor.
Böyle iya diye bağırma işine daha sonra “ololoji” adı verilecek. Bu kelime de bir şey çağrıştırmalı. Neredeyse haleluya gibi tınlıyor. O da giderek elhamdülillah ifadesine benzemiyor mu, düşün. Amin, amen ve Amon ilişkisi de incelenmeli başka bir fırsat ele geçerse.
Sıfır yuvarlak, dönüş yuvarlak. Gözlerimizin şekli yuvarlak. Bakardım işte ben de böyle şaşan gözlerimle. Hep baktım zaten. Dünya, güneş sistemi, gezegenler, hepsi birbiri ardında hem kendince hem etraflarınca dönüp duruyor, hayatımızın her yerinde dönüş var. Hiç bitmeyen döngülerle kurulu hayat. Kadınların doğum döngüsü, mevsimler, evrenler, ömürler, dünya, hayat, atomlar, elektronlar ve daha kim bilir neler. Her şey bir ritim eşliğinde başından sonuna ulaşıyor durmadan. Bizse arada, “iki kapılı bir handa” yürüyor gidiyoruz “gündüz gece”... Gündüz ve gece de zıtların birliği tabii. Buradayız.
Halının üzerine uzanmış o eski çocuk, işte bunca uzun yollardan geçip otuz yıl sonra, bildiği hiçbir yerde artık tam olarak barınamayışının hikâyesini bu “dönüş”lerle özetliyor. Ourobos derler Batılılar, kuyruğu ağzında, gittikçe kendine dönen bir yılan vardır. Çok kadim bir figür. Her şeyin döndüğü, dönüp sonundan başına ulaştığı, evrenin bile bükülerek hızla diğer ucuna gittiği başka türlü nasıl anlatılabilir. Ahi Evran ile evren ve evirmek ilişkisine de değinmek gerekmez mi?
“Anasırdan bir libâsa büründüm / Nâr-ü bâd-ü hâk-ü âbdan göründüm / Hayrülbeşer ile dünyaya geldim / Âdem ile bile bir yaş idim ben.”
Balıkçı gibi bitirelim o vakit: Merhaba!









Okudukça ağırlaştıran, anladıkça kanatlarımızı büyütüp açan, sonunda uçuran bu metin için teşekkürler…