
Yakup Kadri Bey, bir yazısında, Zoraki Diplomat’ta mıydı hatırlamıyorum şimdi, 50'lerde, CHP'den ayrılmıştır artık, Kemalist falan değildir bunlar ona göre, Galatasaray Postanesi'ne uğradığını anlatır. Bir de bakar ki mektup zarflarının çoğunda eski yazı kullanılıyor... (Tanpınar tam da o sıralarda Aydaki Kadın’ı tümden eski yazıyla yazar) Harf Devrimi'ni yapalı biz diyesi, otuz yıl oldu yahu, halen eski yazı kullanıyorlar. Bir yerlerde yanlış mı yaptık ne!
Reşat Nuri, Yeşil Gece'de sanırım, enfes bir şey söyletir bir kahramanına, "çok doğru demişler, inkılap denen şey, bir gecede olmuyor" demeye getirtir. Ne demek bunlar hiç düşündünüz mü? Panorama’nın bir yerinde yine Yakup Kadri, şapka devriminden sonra o pislik şeyi takmam ben deyip takke ile o pislik şeye benzeyen “arada bir şapka - takke” formu icat etmiş “gerici” bir amcayı anlatır.
Yine Yakup Kadri'nin Ankara'sı, nispeten kötü bir kitabıdır fakat son bölümü, Mustafa Kemal'in düşlediği ütopik cumhuriyeti anlatır. Okurken nasıl heyecanlanmıştım. Aramızda kaç kişi okumuştur acaba, ha vaktiniz yok biliyorum, yoğunsunuz, odaklanamıyorsunuz. Sarı Paşa, Büyük Taarruz'dan önce çadırda iki roman bitirmişti ya, neyse (Biri de Balzac’ın Albay Chabert’tir! O cumhuriyet hayalinin yanında bile değiliz bugün. Yine de işte ayıp olmasındır, kutlayıp duruyoruz bir şeyleri...

Misal, Atatürk'e benzeyen adam var bir tane, otuz bin liraya gecelere çıkıyor, İzmirli kadınlar boynuna sarılıp ağlıyor, düğünlere çağrılıyor. Bir imgeyle aşk. Turgut Uyar demişti ya korkacak bir şey yoktu, her şey naylondandı, diye; bence bizim de kutlayacak bir şeyimiz yok bugün, naylonlar arasındayız sadece.
Dağlarında açan çiçeklerin bu uğurda can veren yoksul çocukların kanları olduğunu bile bilmediğimiz İzmir Marşı, daima güçlüyle ortaklaşmış büyük şirketlerin yapay zekâyla çektiği buğulu filmler; rakıyı Kemal Paşa icat etti sanan, yeni nesil meyhaneci, atam çok karizmatik kibrit çakıyor diye inleyen tuhaf bir tayfa; bir de çaresizlikten sarı saçlım özledim diye ağlaşanlar. Sarı saçlın öldü yahu, aramızda değil artık. Özlemek çare değil ki. Gelip seni kurtarmayacak. Atanın en karizmatik hareketi kibrit çakmak da değil böceğim. İkinci Lozan'a, İngilizler ara bozuculuk olsun diye sadrazamı çağırınca, hilafeti kaldırması daha şık, kaldırdıktan sonra da heriflere dönüp öyle biri yok artık demesi. Kibritmiş... Peh!
O öldü ne yazık ama onun gibi düşünmeyi, onun gibi "gideni ve gelmekte olanı anlamayı", onun düşünce dünyasında iz sürmeyi deneyebilirsin evet. Ama bunu denemek, yani onun asıl istediğini yapmak zor geliyor tabii. Özlemek ya da Özgür bizi kurtarsın demek kolay.
Ben bugün herhangi bir şeyi kutlamak istemiyorum. Kutlamaya değdiğimizde, belki. Bunlarla kutlayabileceğimiz bir cumhuriyet olduğunu sanmıyorum artık. Ya da en azından bunlar artık bana yetmiyor… Sinem Dedetaş’tan Murat Ağırel’e, İzmir’de belediye meselesinde yaşananlardan tüm çöken değerlerimize dek düşündükçe ortada kutlayacak bir durum göremiyorum… Belki bir eski hatıranın izindeyiz… Ama onu da tam anlamamışız belli ki. Gazi’nin ilk kurdurduğu okulun DTCF (Dil Tarih Coğrafya Fakültesi) olduğunu hatırlayın. Neden dil, tarih, coğrafya… Dilimiz berbat, tarihimiz o tuhaf TRT dizileri, coğrafya hak getire! Cumhuriyetin temeli kültürdü hani, hani çağdaş uygarlıktı… Hah şimdi üç beşiniz çıkıp çağdaş uygarlık vals mi yani diyecek. Evet vals kardeşim. Sen bunun amacını anladın mı hiç? Düşündün mü bu adamlar niye vals yapmaya kalkıyor, çok mu meraklılar valse. Kadınla erkeğin daha önce hiçbir şekilde orta yerde buluşamadığı bir ortamda bunun bir “ısınma turu” olduğunu anlamadın mı hiç… Tabii ki vals. Beğenmiyorsan…
Paşa’nın fikri babalarından biri Ziya Gökalp ise bir diğeri ise Tevfik Fikret’tir, (okunuyor mu bu adamlar bugün, ya da diğer fikri babaları, Voltaire mesela) fikri hür vicdanı hür irfanı hür bir toplum şiarını Fikret’in bir şiirinden alıp öğretmenlere hediye etmiştir… Öyle miyiz peki? Gerçekten fikrimiz, irfanımız, vicdanımız hür mü bizim? Yeniden bunları kurabilirsek belki.
Toplumumuz Atatürk’ü ve cumhuriyeti ancak bir rozet olarak seviyor (çoğunun Atatürk’ü sevdiğini de düşünmüyorum artık, dürüst olalım, bakamadığınız bir toplumu anlayamazsınız, içten içe duyulan kıskançlığı, düşmanlığı, kini biliyorsunuz. Attilâ İlhan bir yerde Türkiye’de Atatürk’e karşı sağda da solda da duyulan tek şey “kuyruk acısı” demişti).
Paşa’nın düşünce dünyasına dair pek çoğumuzun o kadar az fikri var ki. Bir Fransızın Fransız Devrimi’ni kavrayışının çeyreği kadar bile Türk devrimini / Türk aydınlanmasını bilmiyoruz. Biz halen kim olduğumuza bile karar verememiş bir toplumuz. Türk müyüz, Türkiyeli mi? O bile belli değil. Saysanıza içinizden Türk Beşleri’ni mesela? Güneş Dil Teorisi neydi, Gazi ile İttihat ve Terakki Cemiyeti arasındaki husumet peki, ya Nutuk, ya 23 Nisan’ı neden hâlâ sadece balon bayramı sandığımız (adam gidiyor devlet içinde yeni bir devlet kuruyor, buradaki cesareti kaç kişi görüyor bugün). Peki sorayım, Paşa’nın yazdırdığı dört ciltlik tarih kitabını niye kimse okumuyor bugün. Okullarda okutulmuyor biliyoruz da… Bunlar olmadan kutla cumhuriyeti, ertesi gün devam… Canım benim!
“Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz.” Eh ne güzel! Bu cümleden sonra olanlar kimsenin umrunda değil. Bu muhteşem, devrimci bir cümle evet… Ama bu cümle edildiği sırada yanında yöresindekilerin “ne yani, boğazımızdaki padişah ekmeği ne olacak” diye düşünüp durduğunu bilmez misiniz? Bu muhteşem yalnızlığın farkında mısınız? Evet bu cümleden sonra “alkışlar” yazar kitaplar doğru. O alkışların altında yüz yıllık bir kuyruk acısı var.
Savaş bittikten sonra İzmir’de Halide Edip, Gazi’ye artık biraz dinlenirsiniz der, çok yoruldunuz. Cevap çok güzeldir: “Burada şimdi düşmanı yedik hanımefendi, bundan sonra da dinlenmek yok birbirimizi yiyeceğiz…”
Belki bir gün yeniden, kutlu olsun!







👏👏👏👏👏