Geçen aylardan birinde, Varlık dergisinde bir “eleştiri” yazısına rastladım. Yani herhalde eleştiri yazısıdır, bilemiyorum. Değişik şey. Tanıtım yazısı değildi. Gerçi böyle eleştiri de olmaz ya, neyse… Anlatayım.
Aylık edebiyat dergilerini sıkça takip etmiyorum yıllardır. Etmeyişimin sebebi de aşağı yukarı bu tür yazılar zaten. Yazarın ve yazarının konu ettiği şiir kitabının, şairin isimleriyle de hiç ilgilenmiyorum bu arada, kişisel bir durum yok ortada. Metni sadece bir “prototip” olarak ele alacağım. Aylık yayımlanan, insanların şiirle ilgilenmesini sağlamak derdinde olması gereken bir dergide (öyle ya bildiğim kadarıyla Varlık, ağır bir akademik dergi değil), bu tür bir yazı neden yayımlanır bilemiyorum.
Ya da belki sorunu şöyle koymalıyım.
Bu tür yazıları anlamayan sadece ben miyim acaba? Anlamayan bir tek ben değilsem, başkaları da anlamıyorsa, neden bu durumdan şikâyet etmiyorsunuz! Niye akademik tonu bunca ağır olduğundan başka, dil kullanımı da bu kadar sorunlu bir yazıyı derginizde yayımlıyorsunuz, siz hasta mısınız kardeşim diye tepki göstermiyorsunuz. Kimse ses çıkarmadığı için herkes, herkesin anladığını sanıyor, ses çıkaran da salak sanılır mı sanıyorsunuz?
Toplamda yedi dergi sayfası tutan bir yazıda, ontolojik katılımdan semiyotik alana; pleroma’dan offenheit’e, kenosis’e dek bunca kavram nasıl yığılır. Üstelik tek bir açıklama yapmadan. Ben bu kavramlardan en çok urphänomen’i beğendim bu arada. Urfalı fenomen gibi geldi bana. Yazar sağ olsun bir dipnot verip açıklama gereği de duymamış. Benim gibi cahiller de bundan ancak bunu anlar işte!
Gadamer, Blanchot, Derrida, Foucault, Agamben, Bloom… Anladık yazarımız bu düşünürlerin hepsini yemiş yutmuş, bize siz bunları bilmezsiniz, diyor. Herhalde öyle. Yoksa bu düşünürlerin ne demek istediğini de biraz açıklar, bu adamların kavramlarını bıçak saplar gibi gözümüze sokmazdı. Öyle ya!
Tabii ki kimse okura göre yazı yazmak zorunda değil, hiç kimse… Gelgelelim insan bu kadar da “okurun bunca şeyi bilemeyeceğini bilmeden” yazı yazmaz ki! Hadi yazdın diyelim, bu derginin bir editörü yok mu acaba. Bu sayın editör de böylesi bilgili bu derya deniz kişiye, “yahu ağır ol arkadaşım, sen ne yazmışsın böyle, biz profesör müyüz, Agamben doktorası mı yaptık” demiyor. Ya da aklıma şu geliyor: Acaba dergi editörü de burada yazan her şeyi anlamış ve gerçekten sorunlu olan sadece biz miyiz? Ben miyim yani? Yoksa tabii ki sizler de her şeyi süper anlıyorsunuz. Çok iyi…
Ya da daha korkunç soru gelsin: Acaba derginin editörü de yayınladığı yazıları okumuyor, okuyamıyor mu? Okuyamıyor, anlayamıyor ama herkes anlıyor şimdi hocam, bari ben de anlamış gibi mi yapayım mı diyor…
Bir şiir kitabından yola çıkan yazarımız “güya” şairin şiirlerinden de örnek verecek diye boşa bekliyoruz yazıda. Ah sağ olun arada meze olsun, süs olsun için ortaya bir iki dize atıyor, oradan yine Gadamer’e, Derrida’ya, Foucault’ya geçiyor. Malum, bunlar olmadan Varlık’ta yazı yazılamıyor…
Yazarımızın dili de bir tuhaf. Konusu çok zorlu olduğu gibi kurduğu dil de çapak içinde. Kendi kendini zorlaştırıyor. Tanıl Bora’dan hallice diyelim. Bazı paragraflarda düşüncenin ne olduğunu çözmek için cümleyi 563.434 kez okumak gerekiyor. Biliyorsunuz değil mi, bu tür cümleler, her zaman yazarın derin biri olduğunu göstermez. İnsan, diyordu bir yerde Einstein, sanırım oydu, çok zor bir konuyu, çok basit biçimde anlatabilirse onu anlamaya başlamış demektir, diyordu. Düşüncesi bunca berrak olmayan insanlarla edebiyat dergiciliği, şiirimiz, vesaire, ne kadar ilerleyebilir ki? Ya da acaba bu ileri halimiz mi? İleri halimiz bu mu yani?
Yazıdan bazı cümlelerle mevzuyu tamamlamak isterim. Bakın memleketin en eski edebiyat dergisinde kuruluyor bu cümleler… Anlamayı geçtim, cümlelerin takozluğundan, kırtıpilliğinden nefes alabilmek mümkün değil. Bilmem ne yapmalı, buyrun sofraya:
“Bu deneme de şairin (ada gerek yok) dilin imkânsızlığına işaret ettiği bakış ufkuna ilişen bir yorumsama tutumu ile yazılmıştır…”
Yorumsa bakalım aziz üstadım, ne kadar yorumsayacaksın… Görelim diyesi geliyor insanın.
“… zaten mevcut olan kelimelerin evrenindeki bir anlamın epey önce orada var olmuş olduğuna dair ‘kesin ama subjektif bilme’yi açığa çıkarmak metnin iteleyen gücüdür…”
Eh, hayırlısı bari…
“… edebiyatçıyı göstergelere tutunarak işaretleyen metnin içinde fenomenoloğu kendiliğinden bilivermek harika olurdu.”
Bizce de öyle, evet…
“Böylelikle fenomende bir evvel olmaksızın, onu söyleyenlerin tarihinden bağımsız, kendi salınıp giden tezahüründe bir bileşen, muhtemel değişimlerinde tabii bir paydaş olunabilirdi.”
Keşke. Ama nerde!
“Yine Blanchot’nun ‘ nötr’ anlayışına referansla o da evrenin dikey hiyerarşisi olarak tasavvur edilecek bilme biçimleri yerine yaratı ile yatay bir ‘yerde dolanıklık ilişkisinde olmaya (offenheit) götüren yolu izleyecektir.”
Hamdolsun!
“Burada dolaysız olarak, şairin açıklık fenomenini gösteren araçlara ve işlevselliklere yönelen bir Urphönomen (temel / ilkörnek fenomen) dikkat öncelenecektir.”
Urphönemen’li bu cümlecik rüyalarımdan çıkmıyor. Kelimelerin arasında İbrahim Tatlıses’e çok benzeyen bir Tiktok fenomeni, çiğköfte yoğuruyor sanki. Al sana Agamben! Ya da ağam ben’im ne suçum var…
“Başka bir deyişle, anlam ve kaygı arasındaki estetik geçişler ve eşikler olarak ‘açık alan’ teriminin felsefi anlamları, şairin şiirinde dünyasal birlikteliklere - ayrılıklara, ‘bağlılık ihtimamını gerektiren bir retoriğe evrilirler.”
E herhalde! Evrilmeseler ayıp zaten!
Ne diyelim! Dilek dileyebiliriz en fazla. Dergilerimizin başına okuduğunu anlayan editörler dileriz mesela… Teorik yazıları da derinlikle anlaşılmazlığı birbirine karıştırmayan insanlar yazsa mesela. Biz cahil okurlar da bunca acı çekmesek. Çok mu şey istemiş oluruz!
Son not: İyi eleştirmen, okura ne çok şey bildiğini gösteren kişi değildir güzel kardeşim. İyi eleştirmen, okurun daha önceden göremediği şeylerin nasıl görünebileceğini gösteren kişidir.
Darısı bizim edebiyatın da başına!

