Evvela kızımın gözleri zeytin; ışıklı, şaşarak bakar dünyaya. Zeytindir, yakın dostudur tüm simitlerin. Kaşarın yanında çıraktı eskiden; yakıştırıyor kendini, âşıktı sarışın patronuna. Beyaz peynirin kan kardeşi, köyünden dedesinin. Domatesi hiç söyleme ona, neşelenir; kekik denen o genç kız da varsa hele! Poğaçası, açması, ezmesi; hangisini öveyim, kolonyasını bile gördüm; benden dinle. Âdem’in yeryüzüne düştükten sonra tattığı ilk şey. Eski Romalı, bunun ağacına vivax oliva dermiş, yani yedi canlı zeytin; yeni Romalı ise yiyor sadece, bir şey demeden. Yeniler böyle hep... Dalları barışı imler. Barış derken, çokların dilinden düşmeyen alacalı bulacalı, kafalarına göre barış değil bu; benimki Ritsos’un barışı: “Ve dolunay, taptaze yüzünü gösterdiği zaman bir bulutun arkasından / cumartesi akşamı berberden pırıl pırıl çıkan bir işçi; / barış budur işte.”
Tevrat’ta Nuh, tufanın bitip bitmediğini anlamak için karaya gemiden bir güvercin uçurur, kuş ağzında zeytin dalıyla döner geriye. Sonra peygamber kıyıya çıkıp zeytin ağacı diker. Denir ki olea prima magnum perdidi est, yani zeytin, var edilmiş ağaçların ilki. Hecelesene: Zey-tin! Tin, Türkçe ruh demek... Felsefede tin, daha derin: Her şeyin özünde bulunan, hayatın 133 yaratıcı, itici gücü ve amacı olan gizli varlık. Tin diye sure var zaten Kuran’da; ilk ayeti şu: “And olsun incire ve zeytine.” İncir ve zeytin için yemin veriyor İslam’ın tanrısı düşün. Yalnız dikkat isterim, inciri yazdık, zeytine de Ortadoğu’da çok zarif bakılmış demek.
Zarafet sürmüş. 1502’de, 2. Bayezid günümüzde Türk Standartları Enstitüsü’nün babası sayılacak Kanunname-i İhtisab-ı Bursa’da zeytinden söz ediyor: “Karaburun zeytini (sanırım salamura edilmeden, direkt dalından koparılan zeytin bu) ve çekişte zeytininin (kırma diyor yani) iki yüz dirhemi bir akçaya olacak. Yalı zeytininin bir okkası bir akçaya olacak.” Fiyatlarda bir hiza belirlemişiz, o zaman dolar falan da yok tabii!
Sadece bizimkiler değil, Yunan da âşıktır bu esmere! Atina kurulmadan öncedir, şehrin adı yok... Savaş, barış ve bilgelik tanrıçası Athena ve deniz tanrısı Poseidon tartışmakta. Poseidon, mızrağını vurup denizdeki kayalardan at çıkartır. Taştan nasıl at çıkar sorma, nelere inanıyorsun, buna mı inanmayacaksın? Alın ahali der, bu at savaş için, yıkıp dökün, zengin olun! Derken Athena da gücünü kullanıp zeytin ağacını hediye eder insana. Al anam der, meyvesini ye, ısın çekirdeğini yakıp (pirina denir sonsuz Ege’de), gölgesinde dinlen, bak bin yıl yaşar bu meret, yaşa, nefes al ey insan! Halk atı yani savaşı bırakıp zeytini yani barışı seçer de Athena’dan ilhamla Atina olur şehrin adı.
Zeytin diyorum, boş değil. Homeros çok söyler; bunun yağıyla yıkanırmış Yunan (sabununa bayılırım). Antik olimpiyatlarda oyundan önce sporcular zeytinyağıyla sıvanır, ince kumla temizlenirmiş, böylece vücut ısılarını düzenler, güneşten korunurlarmış. Günün birinde bu kutsal yağı keşfedince ateş yakıp aydınlanmış insan (İskenderiye Feneri nasıl yakılıyordu düşün, elektrik yok bir şey yok). Gece eve kapanmaz olmuştur artık. Madem ışık var. Sokağa çıkıyor karanlıkta korkmadan, ardından uzun yola revan oluyor ve denize... Böylece bu deli kız, uygarlığın bir basamağı olmuştur. Bir çocuktur nihayet, binlerce yıl daha yaşayacaktır.
Dante, bir çiçek bulutu içinde, başında “zeytin” dalı, yüzünde beyaz tül, diyor İlahi Komedya’da, cennette Beatrice’yi gördüğü zaman yazdığı dizelerde. Yine zeytin. Nâzım da “içeri düştüğünden beri” yazdığı şiirde söyler bu güzelliği. Bedri Rahmi, “Sitem”de yârini zeytin ağaçlarıyla andıktan sonra “canımın çekirdeğinde sitem, gözümün bebeğinde diken var” der; sitem sevgiliye... Sezar’ın, adına bastırdığı sikkede de durur dalı. Fakat salatadır mesela bugün Sezar, çok takma kafana imparatorları! Her şeyi çiğneyip geçen bir şey var: Zamandır adı.
Zeytini yazmayı denedim. Ara sıra korkmadım desem yalan olur ama ölüme meydan okumanın en iyi yolu zeytinin gölgesi değil mi, zeytinin dalı!



